Hep Aynı Yoldan Gitme Alışkanlığımız

Şehirde uzun süre yaşayan biri, evinden çıkıp aynı sokaktan, aynı köşeden, aynı üst geçitten geçerek gider. Yolun daha kısa bir alternatifi olduğunu bilse bile çoğu zaman denemez. Denese ve beğense bile, birkaç gün sonra kendini yine eski yolda bulur. Bu ısrar, tembellikten çok başka bir şeyle ilgilidir.

Tanıdık yol, düşünmeyi gerektirmeyen yoldur. Nerede dönüleceği, hangi ışığın uzun sürdüğü, hangi kaldırımın dar olduğu bilinir. Bu bilgi tekrar tekrar öğrenilmez, kullanılır. Böylece yürüyüş ya da sürüş sırasında zihin başka şeylerle ilgilenebilir. Yeni bir yol ise sürekli dikkat ister; tabelalar okunur, yön kontrol edilir, mesafe tahmin edilir.

Rutin, dikkat tasarrufu demektir

Gün içinde verilen karar sayısı sanılandan çok fazladır ve her karar küçük bir pay alır. Kararların bir kısmını sabitlemek, kalanlar için yer açar. Aynı yoldan gitmek, aynı kahvaltıyı yapmak, işe aynı saatte başlamak bu türdendir. Bunlar hayatı tekdüze yapmaz; aksine dikkatin gerçekten gerekli olduğu yerlere yönelmesini sağlar.

Bu yüzden yoğun dönemlerde insanlar rutinlerine daha çok sarılır. Zor bir işin ortasındaki kişi genellikle yemek seçimlerini basitleştirir, kıyafet çeşitliliğini azaltır, alışkanlıklarını sıkılaştırır. Bunlar yeni deneyimlere kapanmak değil, sınırlı kaynağı korumaktır.

Bilinen yolun güven yüzü

Tanıdıklık aynı zamanda bir güvenlik hissi üretir. Bilinen bir ortamda beklenmedik durum ihtimali düşüktür ve zihin bunu sürekli hesaplar. Yeni bir mahallede yürüyen biri, farkında olmasa bile çevreyi daha sık tarar. Bu tarama yorucudur ve gün sonunda tanıdık bir yerde geçen aynı süreden daha fazla enerji tüketmiş olur.

Aynı mekanizma başka alanlarda da çalışır. Aynı restoranda aynı yemeği söylemek, tatile hep aynı yere gitmek, aynı marka ürünü almak. Bunların ortak paydası sonucun tahmin edilebilir olmasıdır. Kişi burada en iyiyi değil, hayal kırıklığı riski en düşük olanı seçer.

Rutinin görünmeyen bedeli

Bu sistemin bir tarafı da vardır. Tanıdık yol dikkati serbest bıraktığı için, o yolda geçen zaman hafızada iz bırakmaz. Yıllarca aynı güzergâhı kullanan biri, o güzergâhtaki bir dükkânın ne zaman değiştiğini fark etmez. Aynı sebeple, birbirinin aynı geçen haftalar geriye dönüp bakıldığında tek bir haftaya sıkışır. Zamanın hızlı geçtiği hissinin önemli bir kaynağı budur.

Hafıza, farklılıkla çalışır. Ayırt edici hiçbir şeyin olmadığı günler ayrı ayrı kaydedilmez. Bu yüzden çok yoğun ama tekdüze geçen bir dönem, geriye bakıldığında şaşırtıcı derecede kısa görünür.

Küçük sapmalar yeterlidir

Buna karşı hayatı baştan kurmak gerekmez. Aslında bütün rutinleri bozmaya çalışmak çoğu zaman geri teper ve birkaç gün içinde bırakılır. Daha uygulanabilir yol, sınırlı ve düşük maliyetli sapmalardır. Haftada bir gün farklı bir sokaktan dönmek, bir durak önce inmek, öğle yemeğini başka bir yerde yemek.

Bu küçük değişikliklerin iki etkisi olur. Birincisi, o gün hafızada ayrı bir yer tutar; hafta artık tek parça değildir. İkincisi, dikkat kısa süreliğine çevreye döner ve yıllardır geçilen bölgede fark edilmemiş şeyler görünür hale gelir. Çoğu kişi bu deneyimi sonradan anlatırken şaşırdığını söyler.

Sapmanın illa mekânsal olması da gerekmez. Aynı yolda farklı bir şeye dikkat etmek de benzer etkiyi yaratır. Bir gün yalnızca kapı numaralarına, başka bir gün balkonlara, bir başka gün dükkân tabelalarına bakmak. Rota değişmez ama görülen manzara değişir ve o gün diğerlerinden ayrışır.

Zamanlama seçimi de önemlidir. Sapmayı acele edilen bir sabahta denemek iyi sonuç vermez; o durumda yeni yol yalnızca risk gibi hissedilir. Zaman baskısı olmayan bir dönüş yolu ya da hafta sonu daha uygundur.

Aynı yoldan gitme eğilimi düzeltilmesi gereken bir kusur değildir. İyi çalışan bir tasarruf sistemidir ve gün içinde ihtiyaç duyulan zihinsel alanı açar. Yalnızca ara sıra bilinçli olarak devre dışı bırakılmaya değer. Çünkü o yolun kenarında, yıllardır her gün geçilen ama hiç görülmemiş bir şey durur.